De maan doorloopt elke maand acht fasen, van volledig donker tot volledig verlicht en terug. Die cyclus heet de synodische maanmaand en duurt gemiddeld ongeveer 29,5 dagen. De vier bekendste maanfases zijn nieuwe maan, eerste kwartier, volle maan en laatste kwartier. Daartussenin zitten vier tussenfasen die de overgang vormen.
De 8 maanfases op een rij
Traditioneel worden er acht maanfases erkend. Ze volgen elkaar altijd in dezelfde volgorde op. Hieronder zie je welke dat zijn en wat je aan de hemel ziet:
- Nieuwe maan: de maan staat tussen de aarde en de zon. De verlichte kant is van ons af gekeerd, waardoor de maan vrijwel onzichtbaar is aan de nachtelijke hemel.
- Wassende maansikkel: een klein stukje van de rechterkant van de maan begint zichtbaar te worden als een smalle sikkel.
- Eerste kwartier: de rechterhelft van de maan is verlicht. Ondanks de naam zie je precies een kwart van de maancyclus doorlopen, maar de helft van het maanoppervlak.
- Wassende maan (gibbeus): meer dan de helft van de maan is verlicht, maar het is nog geen volle maan. De verlichte kant loopt verder op richting volledig.
- Volle maan: de aarde staat tussen de zon en de maan. De volledige zijde die naar ons toe is gekeerd, is verlicht. Dit is het helderste moment van de cyclus.
- Afnemende maan (gibbeus): de maan begint af te nemen. Nog meer dan de helft is verlicht, maar nu aan de linkerkant.
- Laatste kwartier: nu is de linkerhelft verlicht. Dit is het spiegelbeeld van het eerste kwartier.
- Afnemende maansikkel: nog maar een smalle sikkel aan de linkerkant is zichtbaar, vlak voor de maan weer in de nieuwe-maanfase belandt.
Waarom veranderen de maanfases?
De maan zelf geeft geen licht. Wat je ziet, is zonlicht dat weerkaatst wordt door het maanoppervlak. Terwijl de maan om de aarde draait, verandert de hoek waaronder het zonlicht valt. Daardoor zie je steeds een ander deel van de verlichte helft. De maan is altijd voor de helft verlicht door de zon, maar vanaf de aarde kijk je die helft vanuit steeds een andere hoek.
Een volledige ronde om de aarde duurt ongeveer 27,3 dagen (de zogenaamde siderische maanmaand). Maar omdat de aarde tegelijkertijd om de zon draait, duurt het iets langer voordat de maan weer exact dezelfde positie ten opzichte van zon en aarde inneemt. Dat verklaart waarom de cyclus van maanfases gemiddeld 29,5 dagen duurt.
Wassend en afnemend: wat is het verschil?
Een veel gestelde vraag is hoe je wassend en afnemend van elkaar onderscheidt. In Nederland en België is een handige vuistregel: als de verlichte kant aan de rechterkant zit, is de maan wassend. Neemt de maan af, dan is de verlichte kant aan de linkerkant te zien.
Je kunt ook denken aan de letters d en b. Een wassende maan lijkt op de letter d (of een D), een afnemende maan op de letter b. Dit ezelsbruggetje werkt goed op het noordelijk halfrond. Op het zuidelijk halfrond is het precies andersom.
Hoelang duurt elke maanfase?
De vier hoofdfasen (nieuwe maan, eerste kwartier, volle maan, laatste kwartier) zijn precieze momenten, geen periodes. Ze duren dus technisch gezien slechts een fractie van een seconde. In de volksmond wordt met “maanfase” vaak de periode rondom zo’n moment bedoeld. Als je de cyclus van 29,5 dagen verdeelt over de acht fasen, zit elke fase gemiddeld op zo’n 3,5 tot 4 dagen.
Maanfases en de kalender
De maankalender is een van de oudste hulpmiddelen die mensen gebruikten om de tijd bij te houden. Veel kalenders wereldwijd zijn nog steeds op de maan gebaseerd, zoals de islamitische hijri-kalender en de joodse kalender. In die systemen begint een nieuwe maand bij de nieuwe maan of bij de eerste zichtbare sikkel daarna.
Ook in de tuinbouw en landbouw wordt de maankalender gebruikt. Sommige tuinders plannen zaai- en oogstmomenten op basis van de maanfase. Wetenschappelijk bewijs voor een sterk effect van maanfases op plantengroei is beperkt, maar de traditie is oud en wijdverspreid.
Veelgestelde vragen over maanfases
Hoe vaak is er een volle maan?
Gemiddeld eens per 29,5 dagen. In de meeste maanden is er dus één volle maan. Soms vallen er twee volle manen in één kalendermaand; de tweede heet dan een blauwe maan.
Wat is een supermaan?
Wanneer een volle maan samenvalt met het moment dat de maan het dichtst bij de aarde staat (het perigeum), spreken we van een supermaan. De maan lijkt dan iets groter en helderder aan de hemel, al is het verschil met het blote oog niet altijd goed te zien.
Heeft de maanfase invloed op je slaap?
Er zijn onderzoeken die suggereren dat mensen rondom volle maan minder diep slapen, maar de resultaten zijn niet eenduidig. Een verklaring die wetenschappers opperen is het extra licht in de nacht, al speelt dat binnenshuis nauwelijks een rol.
Kun je de maan overdag zien?
Ja, dat kan. Wanneer de maan voldoende hoog aan de hemel staat en niet te dicht bij de zon is, is ze ook overdag zichtbaar. Dat gebeurt het vaakst rond het eerste en laatste kwartier.
De acht maanfases volgen elkaar op in een vaste, voorspelbare cyclus. Met een maankalender of een app als Star Walk kun je op elk moment opzoeken in welke fase de maan zich bevindt en wanneer de volgende nieuwe of volle maan is. Zo weet je precies wat je boven je hoofd kunt verwachten.
