De steelpan sterren zijn de zeven helderste sterren van het sterrenbeeld de Grote Beer, die samen de vorm van een steelpan aan de hemel vormen. Dit patroon heet officieel een asterisme: een herkenbare groep sterren die geen zelfstandig sterrenbeeld is, maar wel een naam heeft gekregen vanwege zijn opvallende vorm. De steelpan (of Grote Steelpan) is waarschijnlijk het meest bekende asterisme aan de noordelijke sterrenhemel.
Welke zeven sterren vormen de steelpan?
De zeven steelpan sterren zijn allemaal onderdeel van het sterrenbeeld de Grote Beer (Ursa Major). Ze zijn te verdelen in twee groepen: vier sterren vormen de bak (de pan zelf) en drie sterren vormen de steel. De bak is een min of meer vierkante vorm, en de steel loopt er gebogen vanaf.
De zeven sterren zijn, van steel naar bak:
- Alkaid (Eta Ursae Majoris): het uiteinde van de steel, de verst van de bak gelegen ster.
- Mizar (Zeta Ursae Majoris): de middelste ster van de steel. Mizar heeft een zwakkere metgezel, Alcor, die met het blote oog net te zien is.
- Alioth (Epsilon Ursae Majoris): de helderste ster van de steelpan en het dichtst bij de bak in de steel.
- Megrez (Delta Ursae Majoris): de zwakste van de zeven sterren, en de verbinding tussen steel en bak.
- Phecda (Gamma Ursae Majoris): een van de onderste sterren van de bak.
- Merak (Beta Ursae Majoris): de andere onderste ster van de bak. Samen met Dubhe vormt Merak de zogenoemde wijzers.
- Dubhe (Alpha Ursae Majoris): de bovenste ster van de bak, aan de kant tegenover de steel.
De steelpan als wegwijzer aan de hemel
Merak en Dubhe worden de wijzers van de steelpan genoemd. Als je een denkbeeldige lijn trekt door deze twee sterren en die lijn vijf keer verlengt in de richting van de bak (weg van de steel), kom je uit bij Polaris: de Poolster. Dat maakt de steelpan sterren praktisch bruikbaar voor iedereen die zich ’s nachts wil oriënteren. Je hebt geen kompas nodig; de steelpan wijst je direct naar het noorden.
De gebogen steel van de steelpan kun je ook doortrekken in een boog naar de heldere ster Arcturus (in het sterrenbeeld Boötes) en vandaar naar Spica (in de Maagd). Dit staat bekend als de ezelsregel “Arc to Arcturus, then speed on to Spica”, en helpt sterrenkundigen en liefhebbers om snel andere sterren te vinden.
Groot of Klein? Het verschil met de Kleine Steelpan
Naast de Grote Steelpan bestaat er ook een Kleine Steelpan, gevormd door zeven sterren van het sterrenbeeld de Kleine Beer (Ursa Minor). De Kleine Steelpan is smaller en de sterren zijn aanzienlijk zwakker, waardoor je er een donkere lucht voor nodig hebt. De Poolster zit aan het uiteinde van de steel van de Kleine Steelpan, wat het patroon makkelijk te herkennen maakt zodra je hem eenmaal gevonden hebt.
Waarom zijn de steelpan sterren zo makkelijk te zien?
Vanuit het grootste deel van Nederland en België zijn de zeven sterren van de Grote Steelpan het hele jaar door boven de horizon te zien. Ze zijn circumpolair: ze draaien rond de Poolster zonder ooit onder te gaan. Dat maakt het asterisme seizoensonafhankelijk en altijd beschikbaar als startpunt voor een verkenning van de nachtelijke hemel.
De helderheid van de sterren speelt ook mee. Zes van de zeven zijn relatief helder en goed zichtbaar, zelfs vanuit een lichtverontreinigde omgeving zoals een buitenwijk. Alleen Megrez, de verbindingsster tussen steel en bak, is wat zwakker en vereist iets meer donker voor een scherpe waarneming.
Wie de nachthemel voor het eerst leert lezen, begint bijna altijd bij de steelpan sterren. Ze zijn groot, opvallend en staan nooit ver weg. Vind de pan, trek de lijn naar de Poolster, en je hebt meteen je oriëntatie. Dat maakt dit groepje van zeven sterren al eeuwenlang het beste startpunt aan de hemel.
