De sterrenhemel is het geheel van sterren, planeten en andere hemellichamen dat je ’s nachts met het blote oog kunt zien. Op een heldere, donkere nacht zijn naar schatting tussen de 2.000 en 5.000 sterren zichtbaar zonder hulpmiddelen, afhankelijk van hoe donker de lucht is op jouw locatie. Wat je precies ziet, hangt af van het seizoen, de tijd van de nacht en hoeveel lichtvervuiling er in de buurt is.
Wat zie je aan de sterrenhemel?
Sterren lijken te twinkelen, maar dat effect zit hem in de atmosfeer van de aarde, niet in de ster zelf. Planeten doen dat veel minder: ze geven een rustig, egaal licht. Dat is meteen een handige manier om een planeet van een ster te onderscheiden. Venus, Jupiter en Mars zijn met het blote oog goed zichtbaar en vallen op door hun heldere, stabiele schijn.
Naast losse sterren zie je ook sterrenstelsels en clusters. Het bekendste voorbeeld is de Melkweg, de lichtbaan die je ziet als je ver genoeg uit de bebouwde kom bent. Die band bestaat uit miljarden sterren die samen ons eigen sterrenstelsel vormen. Op een donkere plek zonder maanlicht is de Melkweg met het blote oog een indrukwekkend gezicht.
Sterrenbeelden als kaart van de sterrenhemel
Sterrenbeelden zijn groepen van sterren die een herkenbaar patroon vormen aan de hemel. Ze zijn geen echte clusters, maar lijken vanaf de aarde bij elkaar te horen. Er zijn 88 officieel erkende sterrenbeelden, vastgesteld door de Internationale Astronomische Unie. Bekende voorbeelden zijn Orion (goed te zien in de winter), de Grote Beer en het Zuiderkruis.
Sterrenbeelden zijn nuttig als navigatiehulp. De Poolster, die in het verlengde van de Grote Beer staat, wijst vrijwel exact naar het noorden. Vroeger navigeerden zeelieden hier op. Ook nu is het een handig oriëntatiepunt als je de sterrenhemel wilt leren kennen.
De invloed van lichtvervuiling
Lichtvervuiling is de grootste belemmering voor een goed zicht op de sterrenhemel. In en rond steden overheerst het kunstlicht en zijn er maar een handvol sterren zichtbaar. Op het platteland, en zeker op plekken die officieel zijn aangewezen als donkere-hemelgebieden (ook wel “Dark Sky”-gebieden), is het verschil enorm. In Nederland zijn er weinig van zulke plekken, maar vlak over de grens, zoals in de Eifel in Duitsland of de Belgische Ardennen, zijn er gebieden met aanmerkelijk minder lichtvervuiling.
Een vuistregel: hoe minder oranje of witte gloed je aan de horizon ziet, hoe beter de waarneming. De Bortle-schaal geeft de kwaliteit van de donkere hemel weer van 1 (volledige duisternis) tot 9 (binnenstad). Een locatie met Bortle 4 of lager levert al een spectaculaire sterrenhemel op.
Hulpmiddelen om de sterrenhemel te verkennen
Je hebt geen telescoop nodig om te beginnen. Een verrekijker van 7×50 of 10×50 is al voldoende om sterrenhopen, de kraters van de maan en zelfs de manen van Jupiter te zien. Een telescoop voegt daarna pas echt iets toe voor diepere objecten zoals nevelgebieden en verre sterrenstelsels.
Apps helpen enorm bij het identificeren van wat je ziet. Je richt je telefoon naar de hemel en de app laat zien welke ster of planeet je voor je hebt. Zo’n app beantwoordt de drie meest gestelde vragen van sterrenkijkers: wat is dat voor object, waar moet ik kijken en wanneer is het het beste zichtbaar? Bekende opties voor dit soort apps zijn er voor zowel iOS als Android. Ze maken de sterrenhemel toegankelijk voor beginners zonder voorkennis.
Het beste moment om de sterrenhemel te bekijken
De beste waarnemingen doe je bij een nieuwe maan, want maanlicht verstoort het zicht net als kunstlicht. Verder helpt het om een uur of twee na zonsondergang te wachten tot de lucht volledig donker is. In de zomer zijn de nachten korter, maar de Melkweg staat dan op zijn best zichtbaar vanuit Europa. In de winter biedt het sterrenbeeld Orion met zijn heldere sterren een mooi vertrekpunt.
Geef je ogen ook de tijd om te wennen aan de duisternis. Na zo’n 20 tot 30 minuten in het donker worden je ogen gevoeliger voor zwak licht, een proces dat donkeradaptatie heet. Gebruik je dan toch een zaklamp, kies dan voor rood licht, want dat verstoort de aanpassing minder dan wit licht.
Of je nu begint met een app, een verrekijker of gewoon je blote ogen, de sterrenhemel beloont geduld en een donkere plek. Eén heldere nacht ver buiten de stad laat je meer zien dan honderd avonden in de achtertuin van een woonwijk.
