Een ster is een hemellichaam dat zelf licht en warmte maakt, door kernfusie diep in zijn binnenste. De zon is er een, en elk lichtpuntje dat ’s nachts niet beweegt ten opzichte van de rest ook. Wie naar boven kijkt, hoort vaak dat die sterren allang dood zijn. Voor de sterren die je met het blote oog ziet, klopt dat meestal niet: hun licht is tientallen tot honderden jaren onderweg, terwijl een ster als de zon miljarden jaren leeft. Hieronder lees je wat een ster is, hoe hij licht maakt, waarom sterren verschillende kleuren hebben, hoe lang ze leven en wat je eigenlijk ziet als je omhoog kijkt.
Wat is een ster?
De gangbare omschrijving is een bolvormig hemellichaam van lichtgevend plasma. Sterren bestaan voor het overgrote deel uit waterstof en helium. Dat past bij de rest van het heelal: van alle materie in de kosmos is ongeveer 75 procent waterstof en 24 procent helium.
Sterren ontstaan uit gaswolken, die zich vooral in de spiraalarmen van sterrenstelsels bevinden. Waar zo’n wolk zich verdicht, loopt de temperatuur op. Wordt het heet genoeg, dan begint de kernfusie en komt de jonge ster in evenwicht. Vanaf dat moment is het een ster.
Niet elke samentrekkende gasbol wordt een ster. De gangbare opgave is dat er minstens ongeveer 1/13 van de massa van de zon nodig is om kernfusie op gang te krijgen. Lichtere objecten worden bruine dwergen: daarvoor zijn de druk en de temperatuur in de kern te laag.
Hoe maakt een ster licht?
In de kern van een ster smelten waterstofatomen samen tot heliumatomen. Vier waterstofatomen zijn samen net iets zwaarder dan één heliumatoom. Dat kleine verschil in massa wordt omgezet in energie, volgens de bekende formule E = mc². Bij die fusie komt genoeg energie vrij om het gas te laten stralen.
De fase waarin een ster waterstof tot helium fuseert, heet de hoofdreeks. Een ster brengt ongeveer 80 procent van zijn actieve leven op de hoofdreeks door, en de meeste sterren die je aan de hemel ziet, zitten in die fase. De zon is daar een voorbeeld van.
Wat is het verschil tussen een ster en een planeet?
Een ster maakt zijn eigen licht en warmte door kernfusie. Een planeet is een koeler hemellichaam dat alleen licht weerkaatst van de ster waar hij omheen draait. Venus, Mars en Jupiter lichten dus op omdat de zon erop schijnt, niet omdat ze zelf branden.
Aan de hemel zie je het verschil op drie manieren:
- Beweging. Sterren houden onderling dezelfde posities. Planeten schuiven langzaam op tegen de achtergrond van sterren, omdat ze om de zon draaien. Dat zie je alleen als je met geduld een tijd blijft kijken.
- Helderheid. Planeten zijn meestal veel helderder dan gewone sterren. Venus is ’s avonds of ’s ochtends vaak het helderste object aan de hemel, na de zon en de maan.
- Twinkelen. Planeten flonkeren minder dan sterren. Waarom dat zo is, lees je hieronder bij het twinkelen.
Met het blote oog zijn vijf planeten te zien. Mercurius zie je zelden, Venus is de opvallendste, Mars heeft een oranjerode kleur, en Jupiter en Saturnus zijn elk jaar een aantal maanden zichtbaar.
Waarom hebben sterren verschillende kleuren?
De kleur van een ster hangt samen met de temperatuur van zijn oppervlak: hete sterren zijn blauw, koele sterren rood. Sterrenkundigen delen sterren daarom in spectraaltypen in, van heet naar koel O, B, A, F, G, K en M. Voor sterren op de hoofdreeks horen daar deze temperaturen bij:
| Spectraaltype | Oppervlaktetemperatuur (kelvin) | Kleur |
|---|---|---|
| O | 30.000 tot 60.000 | blauwachtig |
| B | 10.000 tot 30.000 | blauwwit |
| A | 7.500 tot 10.000 | witblauw |
| F | 6.000 tot 7.500 | wit |
| G | 5.000 tot 6.000 | geelwit |
| K | 3.500 tot 5.000 | oranjeachtig |
| M | 2.000 tot 3.500 (ondergrens onzeker) | roodachtig |
De zon is een G2-ster, met een oppervlaktetemperatuur van zo’n 5500 graden Celsius.
Wat zie je als je naar de sterren kijkt?
Een sterrenhemel ziet eruit als een momentopname, maar dat is hij niet. Elk lichtpuntje laat zien hoe die ster er was op het moment dat het licht vertrok. Daaruit komen de meeste vragen over sterren voort.
Bestaan de sterren die je ziet nog?
Licht reist met ongeveer 300.000 kilometer per seconde. Dat is snel, maar de afstanden tussen sterren zijn zo groot dat het licht er jaren over doet. Zelfs de dichtstbijzijnde ster na de zon, Proxima Centauri, staat ruim vier lichtjaar weg. Je ziet hem dus zoals hij er ruim vier jaar geleden uitzag.
De meeste sterren die je met het blote oog ziet, staan tientallen tot honderden lichtjaren weg. Hun licht is dus tientallen tot honderden jaren oud. Zet dat naast de levensduur van een ster: een ster als de zon blijft ongeveer tien miljard jaar op de hoofdreeks, en zelfs zware sterren blijven daar enkele tientallen miljoenen jaren. Een paar honderd jaar is daarbij vergeleken heel kort. Voor de meeste sterren maakt het dus weinig verschil dat je naar oud licht kijkt: ze staan er nog.
In principe kun je wel een ster zien die niet meer bestaat. Het bekendste voorbeeld is Betelgeuze, de rode reus in het sterrenbeeld Orion. Die staat ongeveer 600 lichtjaar weg: het licht dat nu aankomt, vertrok aan het begin van de vijftiende eeuw. Betelgeuze nadert het einde van zijn leven en kan als supernova ontploffen. Was dat bijvoorbeeld in 1900 gebeurd, dan zou je dat pas rond 2500 zien. Tot die tijd staat de ster gewoon aan de hemel.
Hoe verder je kijkt, hoe groter het effect. Bij afstanden van honderden miljoenen tot miljarden lichtjaren kijken sterrenkundigen miljarden jaren terug in de tijd. Zo leren ze hoe het heelal zich heeft ontwikkeld. Het Nederlandse informatiecentrum voor sterrenkunde legt dit uit in de vraag kunnen we sterren zien die niet meer bestaan?
Waarom twinkelen sterren?
Sterren twinkelen door de onrustige, bewegende lucht in de dampkring van de aarde. Planeten zijn voor het oog geen puntjes maar kleine schijfjes. Het geflikker over zo’n schijfje middelt uit, en daarom staat een planeet rustiger aan de hemel.
Hoeveel sterren zie je met het blote oog?
Onder gunstige omstandigheden zijn er circa 5000 sterren met het blote oog te zien. Hoeveel jij er ziet, hangt sterk af van de plek. Op veel plaatsen in Nederland zie je na middernacht duizenden sterren, rond stedelijke gebieden honderden, en in grote steden en het Westland slechts tientallen. Na middernacht is het donkerder, omdat bijvoorbeeld sportvelden dan vaak uit zijn. Drenthe, Friesland en de Waddenkust en Waddeneilanden gelden als de beste plekken in Nederland; de Randstad en de zuidelijke helft van het land, op een deel van Zeeland na, als de minst geschikte. Hoe je de bekendste sterren en patronen vindt, lees je in sterren herkennen aan de nachtelijke hemel.
Veel van die lichtpuntjes zijn niet alleen. De gangbare schatting is dat ongeveer 60 procent van alle sterren deel uitmaakt van een dubbelster of een meervoudig systeem. Proxima Centauri is daar zelf een voorbeeld van: hij hoort bij een drievoudig systeem rond Alfa Centauri.
Hoe lang leeft een ster?
Hoe lang een ster leeft, hangt vooral af van zijn massa. Zware sterren zijn heet en leven het kortst. Ze blijven maar enkele tientallen miljoenen jaren op de hoofdreeks, een ster van tien keer de massa van de zon ongeveer 20 miljoen jaar. Zwakke dwergsterren houden het juist enkele tientallen miljarden jaren vol. Sterren met 0,8 keer de massa van de zon of minder hebben zelfs meer tijd nodig dan het heelal oud is: zij zijn nog nooit aan het einde van de hoofdreeks gekomen.
De zon blijft ongeveer tien miljard jaar op de hoofdreeks. Daarvan is inmiddels een kleine vijf miljard jaar verstreken.
Als de waterstof in de kern op raakt, verandert een ster. Hij wordt een rode reus en in de kern gaat helium fuseren tot zwaardere elementen, zoals koolstof. Hoe het afloopt, hangt weer af van de massa. Een lichtere ster als de zon stoot zijn buitenlagen af als een planetaire nevel en eindigt als witte dwerg. De zwaarste sterren eindigen met een supernova-explosie, waarna een neutronenster of een zwart gat overblijft. Alle fasen, van gaswolk tot restant, staan uitgewerkt in de levenscyclus van een ster.
Hoeveel sterren zijn er?
Alleen al in de Melkweg, het sterrenstelsel waar de zon in staat, zijn het er honderden miljarden. Het Nederlandse informatiecentrum voor sterrenkunde noemt een schatting van zo’n vierhonderd miljard. Het blijft een schatting. De Europese ruimtemissie Gaia heeft van zeven miljoen sterren de beweging in drie dimensies gemeten. Meer over het stelsel zelf lees je in wat is de Melkweg.
Buiten de Melkweg staan nog andere sterrenstelsels, elk met eigen sterren. Hoe sterrenkundigen tot een schatting voor het hele heelal komen, staat in hoeveel sterren zijn er in totaal.
Lees ook: Sterren kijken: zo haal je er het meeste uit
Lees ook: Hoeveel sterren zijn er in het heelal?
Lees ook: Hoe groot is de ruimte? Dit weten we (en dit niet)
Lees ook: Hoe koud is het in de ruimte? Dit zijn de echte temperaturen
Lees ook: De bekendste schilderijen van de sterrennacht, en wat je ’s nachts echt ziet
Laatst gecontroleerd op 25 oktober 2026
One thought on “Wat zijn sterren? Uitleg over gloeiende gasbollen in de ruimte”