De melkweg is het sterrenstelsel waar onze zon, de aarde en het hele zonnestelsel deel van uitmaken. Het is een enorme verzameling van sterren, gas, stof en donkere materie die bij elkaar worden gehouden door de zwaartekracht. Vanuit de aarde zie je de melkweg op een donkere nacht als een lichtende band die over de hemel loopt, een soort melkachtige witte streep vol met sterren die je met het blote oog niet apart kunt onderscheiden.
De naam “melkweg” komt van het Griekse woord galaxias, of voluit kyklos galaktikos, wat “melkcirkel” betekent. In veel talen is die melkachtige verschijning de basis van de naam. In het Nederlands spreken we ook wel van het melkwegstelsel of het galactisch stelsel.
Hoe groot is de melkweg?
De melkweg is bijna niet voor te stellen groot. Het stelsel heeft een diameter van ongeveer 100.000 lichtjaar. Eén lichtjaar is de afstand die licht in een jaar aflegt, ruim 9,4 biljoen kilometer. Zelfs met de snelste ruimtesonde die mensen ooit hebben gebouwd, zou je er tienduizenden jaren over doen om van de ene kant naar de andere te reizen.
De melkweg bevat naar schatting 100 tot 400 miljard sterren. Onze zon is daar één van, een vrij gewone ster in een van de buitenste spiraalarmen. Het middelpunt van de melkweg ligt op ongeveer 26.000 lichtjaar afstand van de aarde. Daar bevindt zich een superzwaar zwart gat, Sagittarius A* genaamd, met een massa van naar schatting 4 miljoen keer die van de zon.
Wat is de vorm van de melkweg?
De melkweg is een zogenaamde spiraalgalaxie met een centrale balk. Dat betekent dat het stelsel vanuit het midden een rechthoekige balk heeft waaruit spiraalarmen vertrekken. Vanuit de ruimte zou het lijken op een platte schijf met een dik bolrond middelpunt en meerdere gekrulde armen die naar buiten draaien. Omdat wij er zelf middenin zitten, kunnen we die vorm nooit rechtstreeks zien. Astronomen leiden die structuur af uit metingen en vergelijkingen met andere sterrenstelsels.
De schijf van de melkweg is vergeleken met de breedte heel dun, zo’n 1.000 lichtjaar dik in de buitenste delen. Het centrale verdikking, de bolling in het midden, is aanzienlijk dikker. Rondom de hele schijf bevindt zich een bolvormige wolk van oudere sterren en bolvormige sterrenhopen, de zogenaamde halo.
Waaruit bestaat de melkweg?
Naast sterren bevat de melkweg enorme wolken van gas en stof, planeten, manen, kometen en planetoïden. Veel van die sterren hebben eigen planeten, net zoals onze zon. Astronomen schatten dat er in de melkweg honderden miljarden planeten zijn, waarvan een deel mogelijk in de bewoonbare zone van hun ster ligt.
Een groot deel van de massa van de melkweg bestaat uit donkere materie. Dat is iets wat astronomen niet direct kunnen zien, maar waarvan ze het bestaan afleiden uit de manier waarop sterren en gas zich bewegen. Zonder die onzichtbare massa zouden de buitenste delen van de melkweg veel langzamer om het centrum draaien dan ze in werkelijkheid doen.
Hoe snel beweegt de melkweg?
Alles in de melkweg draait rond het galactisch centrum. Onze zon, en dus ook de aarde, reist met een snelheid van ongeveer 220 kilometer per seconde rond dat centrum. Toch duurt één omwenteling zo’n 225 tot 250 miljoen jaar, omdat de afstand zo enorm is. Dat tijdsperspectief noemen astronomen ook wel een “galactisch jaar” of “kosmisch jaar”.
De melkweg zelf beweegt ook. Het hele stelsel raast met honderden kilometers per seconde door het heelal, aangetrokken door de zwaartekracht van nabijgelegen sterrenstelsels en grotere structuren. De melkweg maakt deel uit van een groep van sterrenstelsels die de Lokale Groep heet, met als grootste buur het Andromedasterrenstelsel op zo’n 2,5 miljoen lichtjaar afstand.
Wat is de melkweg die je aan de hemel ziet?
Wanneer je op een heldere, donkere nacht omhoogkijkt en een wazige lichtband ziet, kijk je recht in de schijf van ons eigen sterrenstelsel. Je ziet dan het licht van miljarden ver weg gelegen sterren die samen één vlek lijken te vormen. In gebieden met veel lichtverontreiniging, zoals steden, is de melkweg nauwelijks of niet meer zichtbaar. Op een donkere locatie ver van de stad, op een heldere zomernacht, is de aanblik indrukwekkend.
Het meest zichtbare deel van de melkweg aan de hemel is de richting van het galactisch centrum, in het sterrenbeeld Schutter. Daar zie je de lichtband het breedst en helderst. Aan de andere kant, richting het sterrenbeeld Auriga, kijk je juist van het centrum weg.
Veelgestelde vragen over de melkweg
Hoeveel sterrenstelsels zijn er naast de melkweg?
Het waarneembare heelal bevat naar schatting honderden miljarden sterrenstelsels. De melkweg is er dus maar een van de vele.
Gaat de melkweg ooit botsen met een ander stelsel?
Ja. Wetenschappers verwachten op basis van metingen dat de melkweg en het Andromedasterrenstelsel over ongeveer 4 à 5 miljard jaar met elkaar zullen fuseren. Omdat sterrenstelsels voor het grootste deel uit lege ruimte bestaan, zullen de meeste individuele sterren daarbij niet letterlijk botsen.
Waar in de melkweg bevindt de aarde zich?
De aarde ligt samen met de zon in de Orionarm, een kleinere spiraalarm. We zitten niet in het centrum maar ook niet helemaal aan de rand, ruwweg op twee derde van het centrum naar de buitenrand.
Is de melkweg uniek?
Nee. Er zijn honderden miljarden vergelijkbare sterrenstelsels in het heelal, waarvan veel ook spiraalarmen hebben. De melkweg is voor ons bijzonder omdat het ons thuis is, maar kosmisch gezien is het een vrij gemiddeld stelsel.
De melkweg is kortom het sterrenstelsel waar alles wat wij kennen deel van uitmaakt, van de aarde tot de verste planeet in ons zonnestelsel. Het is een enorm, oud en voortdurend bewegend geheel van sterren en gas, waarvan astronomen dankzij steeds betere telescopen steeds meer begrijpen. Wie op een donkere nacht die lichtende band aan de hemel ziet, kijkt letterlijk naar het huis van alles wat er is.
