De achterkant van de maan is het halfrond dat altijd van de aarde af is gekeerd en dat je vanaf de aarde nooit met het blote oog kunt zien. Dat klinkt misschien vreemd, want de maan draait toch om de aarde? Dat klopt, maar de maan draait ook om zijn eigen as, en doet dat in precies dezelfde tijd als hij om de aarde draait. Daardoor wijst dezelfde kant altijd naar ons toe.
Dit verschijnsel heet synchrone rotatie, of ook wel getijdenvergrendeling. Het is geen toeval: de zwaartekracht van de aarde heeft de rotatie van de maan in de loop van miljarden jaren letterlijk op slot gezet. Hetzelfde principe zie je bij andere manen in ons zonnestelsel.
Hoe ziet de achterkant van de maan eruit?
De achterkant van de maan verschilt flink van de voorkant. De voorkant die wij kennen, heeft grote donkere vlaktes die “maria” worden genoemd. Dat zijn gestolde lavavlaktes, gevormd door oude vulkanische activiteit. Op de achterkant zijn die maria veel zeldzamer. Het oppervlak bestaat er vooral uit dicht opeengepakt terrein vol kraters. Wetenschappers gaan ervan uit dat de korst aan de achterkant dikker is, wat vulkanische activiteit in het verleden beperkte.
De achterkant heeft ook een van de grootste en diepste inslagkraters in het hele zonnestelsel: het Zuidpool-Aitken-bekken. Dit bekken heeft een diameter van ongeveer 2.500 kilometer en een diepte van zo’n 8 kilometer. Voor onderzoekers is het een bijzonder interessante plek, omdat de inslag mogelijk materiaal uit de diepere mantel van de maan heeft blootgelegd.
De eerste beelden van de andere kant van de maan
Pas in 1959 zag de mensheid voor het eerst hoe de achterkant van de maan eruitziet. De Sovjet-ruimtesonde Luna 3 vloog langs de maan en stuurde de eerste foto’s terug. De beeldkwaliteit was laag, maar de beelden waren historisch: voor het eerst was een deel van het eeuwig verborgen halfrond in kaart gebracht.
Latere missies vulden de kaart verder aan. De Apollo-astronauten vlogen er omheen maar landden er niet. Pas in januari 2019 was er voor het eerst een zachte landing op de achterkant van de maan. De Chinese sonde Chang’e 4 zette het maanrijtuig Yutu-2 neer in het Von Kármán-krater, dat binnen het grote Zuidpool-Aitken-bekken ligt. Dit was een technisch ingewikkelde missie, omdat directe radiocommunicatie met de aarde niet mogelijk is vanachter de maan. China gebruikte daarvoor een relaissatelliet, Queqiao genaamd, die op een punt tussen de aarde en de maan werd geplaatst.
Waarom is communiceren met de achterkant van de maan zo lastig?
Radiosignalen reizen in rechte lijnen. De massa van de maan zit letterlijk in de weg tussen een lander op de achterkant en antennes op aarde. Dat maakt directe communicatie onmogelijk. Je hebt een omweg nodig via een satelliet die boven de maan zweeft en als doorgeefluik fungeert. Dat is precies wat de Queqiao-satelliet deed voor Chang’e 4, en wat toekomstige missies ook zullen moeten doen.
Dit maakt de achterkant van de maan tegelijk ook aantrekkelijk voor radioastronomie. Omdat de maan alle radioruis van de aarde blokkeert, is de achterkant een van de stilste plekken in het nabije heelal voor radiotelescopen. Wetenschappers denken erover na om daar op termijn een radiotelescoop te bouwen die signalen kan opvangen die vanuit andere delen van het heelal niet te detecteren zijn.
Toekomstige missies naar de achterkant van de maan
Na het succes van Chang’e 4 plannen meerdere ruimtevaartorganisaties nieuwe missies. China werkt aan Chang’e 6, een missie die gericht is op het terugbrengen van bodemmonsters van de achterkant, specifiek uit het Zuidpool-Aitken-bekken. Als die missie slaagt, zijn het de eerste monsters ooit die van het verre halfrond naar de aarde worden gebracht. Naar schatting wordt dat ergens in de tweede helft van de jaren 2020 bereikt.
Ook in het kader van het Amerikaanse Artemis-programma, dat mensen wil terugbrengen naar de maan, wordt de achterkant steeds vaker genoemd als wetenschappelijk doel. Een bemande landing op de achterkant ligt technisch gezien nog verder weg dan een landing bij de zuidpool, maar het staat wel op de langetermijnagenda van meerdere ruimtevaartorganisaties.
Veelgestelde vragen over de achterkant van de maan
Is de achterkant van de maan altijd donker?
Nee, dit is een veelgemaakte vergissing. De achterkant krijgt evenveel zonlicht als de voorkant. Tijdens een volle maan, als de voorkant volledig verlicht is voor ons, is de achterkant juist in het donker. Maar tijdens een nieuwe maan is het precies andersom. “De donkere kant van de maan” is dus geen geografische term, maar een populaire uitdrukking die niet klopt als je hem letterlijk neemt.
Kun je de achterkant van de maan ooit zien vanaf de aarde?
Niet volledig. Door een schommeling in de baan van de maan, ook wel libratie genoemd, kun je vanaf de aarde in totaal iets meer dan de helft van het maanoppervlak zien over een langere periode. Maar het echte verre halfrond, zo’n 41 procent van het totale oppervlak, blijft altijd verborgen voor aardse waarnemers.
Wat is het verschil met de “donkere kant”?
De termen “achterkant” en “donkere kant” worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen iets anders. De achterkant is een vaste geografische aanduiding: het halfrond dat nooit naar de aarde is gekeerd. De donkere kant verwijst naar het deel dat op dat moment geen zonlicht ontvangt, en dat wisselt voortdurend.
De achterkant van de maan blijft een van de meest fascinerende en nog altijd slecht begrepen plekken in ons nabije heelal. De komende jaren, met nieuwe Chinese en internationale missies, zullen de eerste bodemmonsters en gedetailleerdere metingen hopelijk eindelijk antwoord geven op vragen die al decennialang openstaan.
