Jupiter heeft meer manen dan welke andere planeet in ons zonnestelsel ook. Op dit moment zijn er 92 manen van Jupiter officieel erkend, en in totaal zijn er ongeveer 300 objecten bekend die in een baan rond de planeet bewegen. Daarmee is Jupiter recordhouder wat betreft het aantal manen.
De meeste van die manen zijn klein en onregelmatig van vorm. Maar een handvol springt er echt uit, zowel in grootte als in wetenschappelijke betekenis. Die vier bekendste manen worden de Galileïsche manen genoemd, naar Galileo Galilei die ze in 1610 ontdekte.
De vier Galileïsche manen van Jupiter
De Galileïsche manen zijn veruit de grootste en bekendste manen van Jupiter. Ze heten Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Galilei kon ze al zien met zijn primitieve telescoop, wat meteen duidelijk maakte dat niet alles om de aarde draait, een baanbrekende ontdekking voor die tijd.
Ganymedes is de grootste maan van Jupiter én de grootste maan in het hele zonnestelsel. Hij is zelfs groter dan de planeet Mercurius. Io is de meest vulkanisch actieve hemellichaam dat we kennen: de maan heeft honderden actieve vulkanen door de enorme getijdenkrachten die Jupiter uitoefent. Europa trekt veel wetenschappelijke aandacht omdat er onder de bevroren ijskorst een enorme oceaan van vloeibaar water vermoed wordt, wat de maan een kandidaat maakt voor buitenaards leven. Callisto is de buitenste van de vier en heeft een zwaar bekrast oppervlak, vol inslag kraters uit miljarden jaren geleden.
Io: vulkanen op een maan van Jupiter
Io is in veel opzichten een extreme maan. De vulkaanuitbarstingen op Io gooien zwavel en zwaveldioxide honderden kilometers de lucht in. De oorzaak is de sterke gravitatie van Jupiter, die de maan constant kneedt en verwarmt van binnenuit. Dit proces heet getijdenverwarming. Het oppervlak van Io is daardoor voortdurend in beweging en er zijn vrijwel geen inslag kraters zichtbaar, want die worden steeds weer bedekt door nieuw uitgestoten materiaal.
Europa: een oceaan onder het ijs
Europa heeft een oppervlak van glad ijs, doorsneden door barsten en lijnen. Wetenschappers denken dat er onder dat ijs een oceaan van vloeibaar water zit die dieper kan zijn dan de oceanen op aarde. Die oceaan wordt warm gehouden door diezelfde getijdenverwarming als bij Io, maar in mindere mate. De NASA-missie Europa Clipper, gelanceerd in 2024, is onderweg om deze maan van dichtbij te bestuderen en meer te weten te komen over de mogelijke bewoonbaarheid.
De kleinere en buitenste manen van Jupiter
Naast de vier grote manen heeft Jupiter tientallen veel kleinere manen. Die zijn grofweg in twee groepen te verdelen: de binnenste kleine manen, die dicht bij Jupiter in een vrijwel cirkelvormige baan draaien, en de buitenste onregelmatige manen, die in sterk elliptische en soms retrograde banen bewegen. Retrograde betekent dat ze in de tegengestelde richting draaien ten opzichte van de rotatie van Jupiter zelf.
Die buitenste manen zijn waarschijnlijk gevangen asteroïden of kometen die ooit door de zwaartekracht van Jupiter zijn ingevangen. Ze zijn klein, soms slechts een paar kilometer groot, en hebben geen atmosfeer of bijzondere kenmerken. De meeste hebben pas recent een officiële naam gekregen, nadat ze met moderne telescopen ontdekt waren.
Hoeveel manen van Jupiter zijn er écht?
Het antwoord hangt af van hoe je “maan” definieert. Officieel zijn er 92 manen erkend. Maar er zijn ook nog zo’n 200 kleinere objecten in een baan rond Jupiter die nog niet de officiële status van maan hebben gekregen. Naarmate telescopen beter worden, groeit dit aantal. Ter vergelijking: Saturnus heeft ook een groot aantal manen, maar Jupiter staat op dit moment bovenaan.
De manen van Jupiter laten zien hoe gevarieerd hemellichamen kunnen zijn, van gloeiend hete vulkaanwerelden tot bevroren manen met een verborgen oceaan. Voor wetenschappers zijn ze een belangrijk studieobject, juist omdat ze zoveel van elkaar verschillen terwijl ze allemaal om dezelfde planeet draaien.
