Ons zonnestelsel is het geheel van de zon en alle hemellichamen die door de zwaartekracht aan haar gebonden zijn. Dat zijn acht planeten, tientallen manen, duizenden asteroïden, kometen en nog veel meer. Het stelsel bevindt zich in de Melkweg, op ongeveer 26.000 lichtjaar van het galactisch centrum. Wat hier om ons heen draait, is enorm gevarieerd en nog lang niet volledig in kaart gebracht.
De zon: het middelpunt van ons zonnestelsel
De zon is veruit het grootste object in ons zonnestelsel. Ze bevat meer dan 99,8 procent van alle massa in het stelsel. De zon is een ster van het type G2, een gele dwerg, en heeft een oppervlaktetemperatuur van ongeveer 5.500 graden Celsius. In de kern loopt die temperatuur op tot zo’n 15 miljoen graden Celsius, waar waterstof voortdurend samensmeltt tot helium via kernfusie. Die energie straalt de zon uit als licht en warmte, en dat maakt leven op aarde mogelijk.
De afstand van de aarde tot de zon bedraagt gemiddeld ongeveer 150 miljoen kilometer. Dat wordt ook wel één astronomische eenheid (AU) genoemd. Licht heeft er ruim acht minuten over om die afstand te overbruggen. De zon heeft een diameter van ongeveer 1,4 miljoen kilometer, dat is zo’n 109 keer de diameter van de aarde.
De acht planeten op een rij
Ons zonnestelsel telt officieel acht planeten. Ze worden ingedeeld in twee groepen: de rotsachtige binnenplaneten en de gasreuzen buiten de asteroïdengordel. Hieronder een overzicht:
- Mercurius: de kleinste planeet en de dichtstbij de zon. Een jaar op Mercurius duurt maar 88 aardse dagen.
- Venus: de heetste planeet, met een oppervlaktetemperatuur van rond de 465 graden Celsius door een extreem broeikaseffect.
- Aarde: de enige planeet waarop leven bekend is. De aarde heeft één maan en een stabiel klimaat door vloeibaar water op het oppervlak.
- Mars: de rode planeet, met de hoogste vulkaan in het zonnestelsel, Olympus Mons (ruim 21 kilometer hoog).
- Jupiter: de grootste planeet. Jupiter is zo groot dat alle andere planeten er samen in passen. De Grote Rode Vlek is een storm die al eeuwen woedt.
- Saturnus: bekend om zijn opvallende ringen van ijs en stof. Saturnus heeft 146 bekende manen, waaronder Titan met een dikke atmosfeer.
- Uranus: een ijsreus die op zijn zij draait, met een kanteling van 98 graden ten opzichte van zijn baan.
- Neptunus: de verste planeet van de zon, op gemiddeld zo’n 4,5 miljard kilometer afstand. Neptunus heeft de sterkste winden in ons zonnestelsel, tot wel 2.100 kilometer per uur.
Dwergplaneten, asteroïden en kometen
Naast de acht planeten bevat ons zonnestelsel ook dwergplaneten. De bekendste is Pluto, die in 2006 door de Internationale Astronomische Unie (IAU) werd herclassificeerd van planeet naar dwergplaneet. Andere dwergplaneten zijn Eris, Makemake en Ceres. Ceres bevindt zich in de asteroïdengordel tussen Mars en Jupiter, de andere drie bevinden zich voorbij Neptunus in de Kuipergordel.
De asteroïdengordel bevat honderdduizenden rotsblokken en brokken metaal die overblijfselen zijn uit de vroege vorming van het zonnestelsel, zo’n 4,6 miljard jaar geleden. Ze zijn te klein om tot een planeet samen te smelten door de gravitationele invloed van Jupiter. Kometen zijn ijzige brokken die uit de Oortwolk of de Kuipergordel komen. Als een komeet dicht bij de zon komt, smelt het ijs en ontstaat de typische lichtende staart die soms met het blote oog zichtbaar is vanuit de aarde.
De Kuipergordel en de Oortwolk
Voorbij Neptunus begint de Kuipergordel, een ring van ijzige objecten die zich uitstrekt tot ongeveer 50 AU van de zon. Pluto is het bekendste object in dit gebied. Nog verder weg bevindt zich de Oortwolk, een bolvormige schil van bevroren objecten die zich uitstrekt tot wel 100.000 AU. De Oortwolk wordt gezien als de buitenste grens van ons zonnestelsel. Kometen met een lange omlooptijd zijn vaak afkomstig uit dit gebied.
De precieze omvang van de Oortwolk is nog niet direct waargenomen; astronomen leiden haar bestaan af uit de banen van langperiodieke kometen. Het is daarmee een van de minst bekende onderdelen van ons zonnestelsel.
Hoe is ons zonnestelsel ontstaan?
Ons zonnestelsel ontstond ongeveer 4,6 miljard jaar geleden uit een roterende wolk van gas en stof, de zogeheten zonnenevel. Door de zwaartekracht trok dit materiaal samen tot een dichte kern: de proto-zon. De rest van het materiaal bleef als een schijf om de proto-zon draaien en klitten uiteindelijk samen tot planeten, manen en andere objecten. Dit proces heet accretie.
De binnenste planeten bestaan voornamelijk uit gesteente en metaal, omdat lichte gassen door de warmte van de jonge zon weggeblazen werden. Verder van de zon bleef meer gas en ijs over, wat de vorming van de grote gasreuzen verklaart. Dit basismodel, de neveltheorie, wordt ondersteund door waarnemingen van jonge sterren in andere delen van de Melkweg.
Manen in ons zonnestelsel
Niet alleen de aarde heeft een maan. Vrijwel elke planeet in ons zonnestelsel heeft er een of meerdere. Mars heeft twee kleine manen, Phobos en Deimos. Jupiter heeft er 95 bekende, waaronder Ganymedes, de grootste maan in ons zonnestelsel, zelfs groter dan Mercurius. Saturnus spant de kroon met 146 bekende manen. Mercurius en Venus zijn de enige planeten zonder maan.
Sommige manen zijn wetenschappelijk bijzonder interessant. Europa, een maan van Jupiter, heeft waarschijnlijk een vloeibare oceaan onder zijn ijzige oppervlak. Dat maakt het een mogelijke kandidaat voor buitenaards leven. Titan, de grootste maan van Saturnus, heeft rivieren en meren van vloeibaar methaan en een dichte stikstofatmosfeer.
Veelgestelde vragen over ons zonnestelsel
Hoeveel planeten heeft ons zonnestelsel?
Officieel acht: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Pluto geldt sinds 2006 als dwergplaneet.
Hoe groot is ons zonnestelsel?
Als je de Oortwolk meerekent, heeft ons zonnestelsel een straal van naar schatting 100.000 astronomische eenheden. Dat is zo’n 1,5 tot 2 lichtjaar.
Hoe snel beweegt de zon door de Melkweg?
De zon draait samen met het hele zonnestelsel om het centrum van de Melkweg, met een snelheid van ongeveer 230 kilometer per seconde. Eén rondje duurt zo’n 225 miljoen jaar, ook wel een kosmisch jaar genoemd.
Is er leven buiten de aarde in ons zonnestelsel?
Tot nu toe is nergens in ons zonnestelsel leven aangetoond. Wetenschappers richten zich op locaties zoals de maan Europa van Jupiter en de planeet Mars als meest kansrijke plekken voor mogelijke eenvoudige levensvormen.
Wat is het verschil tussen een planeet en een dwergplaneet?
Een planeet omcirkelt de zon, is groot genoeg om een bolvorm aan te nemen door de eigen zwaartekracht, en heeft zijn baan rond de zon vrijgemaakt van andere objecten. Een dwergplaneet voldoet aan de eerste twee eisen, maar niet aan de derde.</p
