Een sterrenstelsel is een enorme verzameling van sterren, gas, stof en planeten die bij elkaar worden gehouden door de zwaartekracht. Planeten in een sterrenstelsel draaien doorgaans om een ster, net zoals de acht planeten in ons eigen sterrenstelsel, de Melkweg, om de zon draaien. Het heelal telt naar schatting twee biljoen sterrenstelsels, elk met miljarden sterren en bijbehorende planeten.
Als je je afvraagt hoe planeten en sterrenstelsels zich tot elkaar verhouden, is het antwoord kort: planeten zijn de kleinste spelers in een enorm geheel. Ze horen bij een ster, die ster hoort bij een sterrenstelsel, en dat stelsel maakt deel uit van het heelal. Hieronder lees je hoe dat precies in elkaar zit.
Wat is een sterrenstelsel?
Een sterrenstelsel bestaat uit miljarden sterren die samen één structuur vormen. Ons eigen sterrenstelsel, de Melkweg, telt naar schatting 100 tot 400 miljard sterren. Die sterren staan niet lukraak verspreid, maar zijn gegroepeerd in een schijfvormige structuur met een centrale kern. Vanuit de zijkant gezien lijkt de Melkweg op een afgeplatte schijf met een bobbel in het midden.
Sterrenstelsels komen in verschillende vormen voor: spiraalvormig (zoals de Melkweg), elliptisch en onregelmatig. De vorm hangt af van hoe het stelsel is ontstaan en of het ooit is samengesmolten met een ander stelsel. Het dichtbijzijnde grote sterrenstelsel is het Andromedastelsel, op zo’n 2,5 miljoen lichtjaar afstand van de aarde.
Planeten in een sterrenstelsel: hoe werkt dat?
Planeten vormen zich rond jonge sterren, uit dezelfde wolk van gas en stof waar de ster zelf uit is ontstaan. Dat materiaal klontert samen tot steeds grotere brokken, totdat er een planeet ontstaat. In ons zonnestelsel zijn zo acht planeten ontstaan: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Naast de planeten zijn er ook dwergplaneten, zoals Pluto, Ceres, Haumea, Makemake en Eris.
Planeten draaien in een baan om hun ster. De afstand tot de ster bepaalt grotendeels hoe warm of koud een planeet is, en of er vloeibaar water mogelijk is. Die zone wordt de “bewoonbare zone” genoemd. In ons zonnestelsel valt alleen de aarde volledig binnen die zone.
Hoeveel planeten zijn er in het heelal?
Het exacte aantal planeten in het heelal is onbekend, maar astronomen gaan ervan uit dat het getal astronomisch groot is. In de Melkweg alleen al zijn naar schatting meer planeten dan sterren, omdat veel sterren meerdere planeten hebben. Met een geschat aantal van 100 tot 400 miljard sterren in de Melkweg, praat je dus over honderden miljarden planeten in één stelsel.
Buiten ons zonnestelsel noemen astronomen planeten “exoplaneten”. Tot nu toe (stand 2024) zijn er meer dan 5.500 bevestigde exoplaneten gevonden, verspreid over onze melkweg. Dat is slechts een fractie van wat er werkelijk bestaat. Met telescopen zoals de James Webb Space Telescope worden er voortdurend nieuwe ontdekt.
Ons zonnestelsel binnen de Melkweg
Ons zonnestelsel bevindt zich in een buitenwijkje van de Melkweg, in een van de spiraalarmen die de Orionarm wordt genoemd. De zon is de centrale ster van ons stelsel en houdt met zijn zwaartekracht alle planeten, manen, planetoïden en kometen bij elkaar. De zon staat op ongeveer 26.000 lichtjaar van het centrum van de Melkweg.
Het zonnestelsel bestaat naast de acht planeten ook uit honderden manen, duizenden planetoïden en talloze kometen. Volgens gegevens van Wikipedia zijn er in ons zonnestelsel 715 bekende manen (212 van dwergplaneten en planeten, en 503 van planetoïden). Het totale volume van de zon ten opzichte van de aarde is ruim 1,3 miljoen keer groter.
Zijn er bewoonbare planeten in andere sterrenstelsels?
Of er planeten buiten ons sterrenstelsel bewoonbaar zijn, weet niemand met zekerheid. Wat astronomen wel weten: er zijn in de Melkweg al tientallen exoplaneten gevonden die zich in de bewoonbare zone van hun ster bevinden en een vergelijkbare grootte hebben als de aarde. Of er ook daadwerkelijk leven op zit, is tot nu toe niet aangetoond.
Planeten in andere sterrenstelsels, zoals het Andromedastelsel, zijn met de huidige techniek praktisch niet te bestuderen. De afstanden zijn schlicht te groot. Zelfs met de krachtigste telescopen is het vrijwel onmogelijk om individuele planeten in andere sterrenstelsels te detecteren.
Planeten zijn dus onlosmakelijk verbonden met sterrenstelsels: ze ontstaan erin, draaien er rond en zijn er onderdeel van. Of je nu kijkt naar de acht planeten in ons eigen zonnestelsel of naar de miljarden planeten die vermoedelijk de rest van de Melkweg bevolken, het heelal zit boordevol planeten die elk hun eigen verhaal hebben.
